Table of Contents
✨ प्रस्तावना
समाजात साधु, महात्मा आणि तपस्वी यांना मोठा मान दिला जातो. परंतु प्रत्येक साधु खरा असतोच असे नाही. बाह्य वेष, जटा, दाढी किंवा कफनी यांमुळे कोणी अध्यात्मिक ठरत नाही—हे सत्य अनेकांना उशिरा कळते.
१९७० साली घडलेली “ढोंगी साधु” ही घटना महानत्यागी बाबा जुमदेवजींच्या जीवनातील अत्यंत महत्त्वाची आणि समाजप्रबोधन करणारी घटना आहे. या घटनेतून खरे अध्यात्म काय आहे, ढोंग कसे ओळखावे आणि परमेश्वर कुठे आहे—याचा स्पष्ट बोध मिळतो.
🌍 उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेचा प्रवास
१९६९ हे वर्ष महानत्यागी बाबा जुमदेवजी यांच्या कुटुंबासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरले. त्यांचे पुत्र महादेव यांनी नागपूर येथील विश्वेश्वरय्या रिजनल कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग येथून बी.ई.ची परीक्षा प्रथम मेरीट क्रमांकाने उत्तीर्ण करून शैक्षणिक क्षेत्रात उल्लेखनीय यश संपादन केले होते. त्यांच्या या यशामुळे पुढील उच्च शिक्षणासाठी परदेशात जाण्याची संधी निर्माण झाली.
महादेव यांना अमेरिकेतील नामांकित न्यूयॉर्क युनिव्हर्सिटीमध्ये मेटलर्जी आणि मटेरियल सायन्स या विषयात एम.एस. पदवीसाठी प्रवेश मिळाला. त्या काळात परदेशी शिक्षण मिळणे ही मोठी गोष्ट मानली जात होती आणि त्यामुळे कुटुंबात आनंदासोबतच भावनिक वातावरणही निर्माण झाले होते.
महादेव अमेरिकेला जाणार असल्यामुळे त्यांना निरोप देण्यासाठी महानत्यागी बाबा जुमदेवजी स्वतः दिल्लीला गेले. त्यांच्यासोबत आई सौ. वाराणसीबाई, मावशी सौ. चंद्रभागाबाई निखारे, मामी सौ. गयाबाई बुरडे आणि महादेवचा मित्र विठ्ठल राऊत हे सर्व उपस्थित होते. हा प्रवास केवळ निरोपाचा नव्हता, तर कुटुंबातील जबाबदारी, त्याग आणि भावनिक नात्यांचे दर्शन घडवणारा होता.
दिल्लीला पोहोचल्यानंतर काही दिवस सर्व मंडळी एकत्र राहिली. महादेवला अमेरिकेला रवाना करण्यापूर्वीचा हा काळ सर्वांसाठी स्मरणीय ठरला. पुढे याच प्रवासादरम्यान घडलेल्या घटनांनी महानत्यागी बाबा जुमदेवजींच्या निर्भीड विचारसरणीचा आणि खऱ्या अध्यात्माचा ठळक प्रत्यय दिला.
🚆 दिल्ली ते ऋषिकेश: प्रवासाची सुरुवात
दिल्लीमध्ये मुक्कामादरम्यान दोन दिवस सर्वांनी ताजमहल, लाल किल्ला, जंतरमंतर यांसारख्या ऐतिहासिक आणि प्रेक्षणीय स्थळांना भेटी दिल्या. या स्थळांमधून भारताच्या समृद्ध इतिहासाचे आणि सांस्कृतिक वैभवाचे दर्शन घडत होते. कुटुंबीयांसोबत घालवलेले हे क्षण महादेवसाठी भावनिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते, कारण पुढे त्याला परदेशात दीर्घकाळासाठी जाण्याची तयारी करायची होती.
त्यानंतर ठरल्याप्रमाणे, रात्रीच्या विमानाने महादेवला अमेरिकेला जाण्यासाठी दिल्लीच्या पालम विमानतळावर सोडण्यात आले. मुलाला निरोप देताना बाबा जुमदेवजी आणि संपूर्ण कुटुंब भावनाविवश झाले होते, परंतु त्याचबरोबर त्याच्या उज्ज्वल भवितव्याबद्दल समाधान आणि अभिमानही त्यांच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसत होता.
महादेव अमेरिकेला रवाना झाल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी सर्वांनी एकत्र बसून विचार केला की, दिल्लीच्या जवळच असलेली ऋषिकेश आणि हरिद्वार ही ऐतिहासिक व धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाची तीर्थक्षेत्रे पाहून यावे. हा निर्णय कोणत्याही कर्मकांडासाठी नव्हता, तर त्या ठिकाणांचा ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून अभ्यास करण्यासाठी होता.
ठरल्याप्रमाणे सर्व मंडळी सकाळी लवकर रेल्वेने ऋषिकेशकडे रवाना झाली. हा प्रवास केवळ भौगोलिक बदलाचा नव्हता, तर पुढे घडणाऱ्या महत्त्वपूर्ण घटनेची नांदी ठरणारा होता. याच प्रवासादरम्यान महानत्यागी बाबा जुमदेवजींच्या निर्भीड विचारसरणीचा आणि खऱ्या अध्यात्माचा साक्षात्कार सर्वांच्या समोर येणार होता.
🛕 देवळांबाबत बाबांची स्पष्ट भूमिका
ऋषिकेशच्या प्रवासाच्या सुरुवातीलाच महानत्यागी बाबा जुमदेवजींनी सर्व सेवकांना आणि कुटुंबीयांना एक अत्यंत स्पष्ट आणि ठाम सूचना दिली. त्यांनी शांत पण निर्धारपूर्वक शब्दांत सांगितले—
“कोणत्याही देवळात नमस्कार करायचा नाही.”
ही सूचना ऐकून काही जणांना आश्चर्य वाटले, कारण ऋषिकेश आणि हरिद्वार ही स्थळे परंपरेने धार्मिक तीर्थक्षेत्रे मानली जातात. मात्र बाबांची भूमिका यामागे अत्यंत स्पष्ट होती. बाबांचे म्हणणे असे होते की, देव हा निर्जीव दगडाच्या मूर्तीत वास करत नाही, तर तो प्रत्येक सजीवाच्या आत्म्यात निरंतर उपस्थित असतो. मानवाने घडवलेली मूर्ती ही कला, परंपरा किंवा श्रद्धेचे प्रतीक असू शकते; पण परमेश्वर त्या निर्जीव मूर्तीत नसून, तो जिवंत आत्म्यात आहे.
बाबा नेहमी सांगत की, जर मानवाने आत्म्यातील परमेश्वर ओळखला नाही, तर केवळ देवळात जाऊन नमस्कार केल्याने अध्यात्माची अनुभूती येत नाही. बाह्य कर्मकांडापेक्षा अंतर्मनाची शुद्धी, सत्य आचरण आणि आत्मजाणीव यांनाच त्यांनी खरे अध्यात्म मानले. म्हणूनच या संपूर्ण प्रवासात त्यांनी सर्वांना केवळ ऐतिहासिक व स्थापत्यदृष्ट्या महत्त्वाची स्थळे पाहण्याचा सल्ला दिला, पण कोणत्याही देवळात नमस्कार करण्यास मनाई केली.
ही बाबांची भूमिका केवळ नियम म्हणून नव्हती, तर सेवकांना आत्म्यातील परमेश्वराची ओळख करून देण्याचा एक प्रयत्न होता. पुढे या भूमिकेमुळेच ऋषिकेश–हरिद्वारच्या प्रवासात घडलेली घटना खऱ्या अध्यात्माचा आणि ढोंगीपणाचा फरक स्पष्ट करणारी ठरली.
🤝 मारवाडी दांपत्य आणि मानवधर्माचा संदेश
ऋषिकेशमध्ये ऐतिहासिक स्थळांचे दर्शन घेत असताना महानत्यागी बाबा जुमदेवजी आणि त्यांच्यासोबत असलेल्या मंडळींची गुजरातहून आलेल्या एका वृद्ध मारवाडी दांपत्याशी ओळख झाली. हे दांपत्यही तीर्थदर्शनासाठी आले होते. संवादातून एकमेकांची ओळख वाढत गेली आणि प्रवासादरम्यान त्यांचा सहवास घडला.
मारवाडी समाजात एक जुनी परंपरा आहे. तीर्थयात्रेत एखाद्या स्त्रीचा भाऊ सोबत नसेल, तर ती एखाद्या योग्य वयाच्या पुरुषाला आपला भाऊ मानते आणि त्या भावाला भेटवस्तू देऊन धार्मिक रीत पूर्ण करते. या परंपरेमागे पवित्र भावना आणि भावनिक नाते जपण्याचा हेतू असतो, असा त्यांचा समज आहे.
त्या वृद्ध स्त्रीने बाबांकडे आदराने पाहिले आणि त्यांना आपला भाऊ मानून काही वस्तू भेट दिल्या. रीतिरिवाजाप्रमाणे तिने बाबांची पूजा देखील केली. बाबांनी ही भावना स्वीकारली, मात्र त्यानंतर त्यांनी त्या दांपत्याला अत्यंत साध्या आणि स्पष्ट शब्दांत परमेश्वराविषयी मार्गदर्शन केले.
बाबांनी त्यांना सांगितले की, परमेश्वराला प्रसन्न करण्यासाठी बाह्य विधी किंवा औपचारिक पूजा पुरेशी नाही. मानवाने आपल्या जीवनात सत्य, मर्यादा आणि प्रेम यांचा स्वीकार केला पाहिजे. मानव-मानवांमध्ये भेद न ठेवता एकमेकांशी आपुलकीने वागणे, हाच खरा मानवधर्म आहे. सर्व मानव परमेश्वराचीच लेकरं आहेत, त्यामुळे एकतेची भावना निर्माण झाली तरच समाजात शांती आणि समतोल टिकून राहतो.
बाबांचे हे मार्गदर्शन ऐकून त्या मारवाडी दांपत्याच्या मनावर खोल परिणाम झाला. त्यांनी बाबांचे विचार शांतपणे ऐकले आणि त्यांच्या शब्दांतील मर्म समजून घेतले. या प्रसंगातून बाबांचा मानवधर्माचा संदेश केवळ शब्दांपुरता न राहता, प्रत्यक्ष व्यवहारात उतरलेला दिसून आला.
🚉 हरिद्वार प्रवास आणि तथाकथित तपस्वी
हरिद्वारकडे जाण्यासाठी सर्व मंडळी रेल्वेने प्रवास करू लागली. सर्वजण एकाच डब्यात बसले होते. त्याच डब्यात, एका कोपऱ्यात एक तथाकथित तपस्वी महात्मा बसलेले होते. त्यांचा संपूर्ण वेष पाहताच प्रथमदर्शनी ते मोठे साधक किंवा ऋषी असल्याचा भास होत होता. डोक्यावर वाढलेल्या जटा, पोटापर्यंत आलेली दाढी, अंगावर लाल रंगाची कफनी, गळ्यात रुद्राक्षांची माळ, हातात काठी आणि बाजूला ठेवलेले दानपात्र—या सर्व गोष्टींमुळे त्यांचा तपस्वीपणा अधिकच ठळक दिसत होता.
प्रवासादरम्यान बाबांची आणि त्या महात्म्याची ओळख झाली. साधारण संवाद सुरू असतानाच त्या तपस्व्याने बाबांना एक थेट प्रश्न विचारला—
“आपण देवळात नमस्कार केला का?”
हा प्रश्न ऐकताच बाबा जुमदेवजी शांतपणे हसले आणि कोणताही आव न आणता त्यांनी स्पष्ट उत्तर दिले. बाबांनी सांगितले की त्यांनी कोणत्याही देवळात नमस्कार केला नाही. कारण देवळांमध्ये त्यांना केवळ मानवाने घडवलेल्या निर्जीव मूर्ती दिसल्या; परंतु परमेश्वर कुठेही दिसला नाही.
बाबांनी पुढे स्पष्ट केले की, दगडाच्या मूर्तीमध्ये परमेश्वर वास करत नाही. परमेश्वर हा प्रत्येक सजीवाच्या आत्म्यात निरंतर वास करतो. म्हणूनच बाह्य स्वरूपातील पूजा किंवा नमस्कार यांपेक्षा आत्मिक सत्य ओळखणे अधिक महत्त्वाचे आहे. देवळात नतमस्तक होण्यापेक्षा, माणसाने आपल्या आचरणात सत्य, मर्यादा आणि प्रेम जपले, तरच परमेश्वर प्रसन्न होतो, असा बाबांचा ठाम विश्वास होता.
बाबांचे हे निर्भीड आणि सरळ उत्तर ऐकून त्या तथाकथित तपस्वीला क्षणभर बोलणे सुचले नाही. रेल्वेच्या त्या डब्यात क्षणभर शांतता पसरली. बाबांच्या शब्दांमधून केवळ विचार नव्हे, तर गहन आत्मानुभव बोलत होता, हे त्या प्रसंगातून स्पष्टपणे जाणवत होते.
❓ बाबांचा थेट प्रश्न आणि ढोंगाचा उलगडा
यानंतर बाबांनी त्या तपस्व्याला एक अत्यंत थेट आणि विचार करायला लावणारा प्रश्न विचारला—
“तपश्चर्या करताना परमेश्वर स्वतः तुम्हाला जेवणाचे ताट आणून देतो का?”
हा प्रश्न ऐकताच तो तपस्वी पूर्णपणे गोंधळून गेला. क्षणभर तो काहीच बोलू शकला नाही. बाबांचा प्रश्न केवळ शब्दांचा नव्हता, तर त्याच्या संपूर्ण तथाकथित साधनेवर प्रकाश टाकणारा होता. काही वेळ शांतता राहिल्यानंतर, अखेर त्या तपस्व्याने सत्य कबूल केले.
त्याने नम्रपणे मान खाली घालून सांगितले की, अशी कोणतीही गोष्ट प्रत्यक्षात कधीच घडलेली नाही. परमेश्वर कधीही जेवणाचे ताट घेऊन आला नाही. लोकांमध्ये चालत असलेली ही लोकवाणी खोटी आहे, असे त्याने स्वतः मान्य केले. पुढे तो म्हणाला की, त्यांच्या आश्रमात दर्शनासाठी येणाऱ्या लोकांकडून मोठ्या रकमा घेतल्या जात आणि “भगवंत तुमची मनोकामना पूर्ण करील” असा आशीर्वाद दिला जात असे.
त्या तपस्व्याने स्पष्टपणे कबूल केले की, अशा प्रकारे तीस वर्षांच्या काळात प्रचंड संपत्ती मिळवली, पैसा जमविला; परंतु एवढ्या वर्षांच्या तथाकथित तपश्चर्येनंतरही त्याला परमेश्वराचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार झाला नाही. बाह्य वेष, साधना आणि विधी असूनही अंतःकरणात परमेश्वराची अनुभूती नसल्याचे सत्य त्याच्या शब्दांतून स्पष्ट झाले.
या कबुलीजबाबातून एक गोष्ट प्रकर्षाने समोर आली—
परमेश्वराचा मार्ग हा ढोंगाचा नाही, तर सत्याचा आहे.
बाह्य तपश्चर्येपेक्षा अंतर्मनातील प्रामाणिकता, सत्य आणि प्रेम यांनाच परमेश्वर प्रिय आहे..
🧘 खरे अध्यात्म विरुद्ध ढोंगी साधुपणा
या क्षणी त्या तथाकथित तपस्व्याच्या साधुपणाचा पूर्णपणे पर्दाफाश झाला. बाह्य वेष, जटा, दाढी, कफनी, रुद्राक्षमाळा आणि आश्रम यामागे लपलेली असत्याची भिंत बाबांच्या एका प्रश्नाने कोसळली. बाबांनी अत्यंत स्पष्ट शब्दांत सांगितले की, परमेश्वर वेष पाहत नाही, तो अंतःकरण पाहतो.
बाबांचे म्हणणे ठाम होते—
“वेषाने नाही, सत्याने परमेश्वर मिळतो.”
केवळ तपस्वी असल्याचा देखावा करून, लोकांना देवाच्या नावावर भय दाखवून किंवा आश्वासने देऊन पैसा गोळा करणे हे अध्यात्म नव्हे, तर तो अध्यात्माचा अपमान आहे. परमेश्वराला दगड, वस्त्र, दानपात्र किंवा बाह्य साधना प्रिय नाहीत; त्याला प्रिय आहे ते सत्य आचरण, श्रम, स्वावलंबन आणि निर्मळ अंतःकरण.
बाबांनी स्पष्ट केले की, जो मनुष्य स्वतः कष्ट करतो, सत्याने जगतो, कोणालाही लुबाडत नाही आणि प्रत्येक मानवात परमेश्वर पाहतो—तोच खरा साधक आहे. आत्मज्ञान म्हणजे स्वतःला ओळखणे, आपल्या कर्मांची जबाबदारी स्वीकारणे आणि सत्याच्या मार्गावर निर्भयपणे चालणे होय.
या प्रसंगातून बाबांनी सेवकांना आणि उपस्थित सर्वांना एक महत्त्वाचा संदेश दिला—
अध्यात्म म्हणजे लोकांपासून वेगळे होणे नव्हे, तर लोकांत राहूनही असत्यापासून दूर राहणे. परमेश्वर मिळवण्यासाठी वेष बदलण्याची गरज नाही; विचार, आचरण आणि जीवनपद्धती बदलण्याची गरज आहे.
हा संवाद केवळ त्या तपस्व्यापुरता मर्यादित राहिला नाही, तर तो त्या काळातील ढोंगी साधुपणावर एक कठोर पण सत्याचा आरसा ठरला. बाबांचा हा उपदेश सेवकांच्या मनात खोलवर रुजला आणि खऱ्या अध्यात्माची ओळख करून देणारा ठरला.
⚠️ अंधश्रद्धा, पैसा आणि समाजाची फसवणूक
बाबांनी सेवकांना अत्यंत स्पष्ट शब्दांत सांगितले की, समाजात वाढत चाललेली अंधश्रद्धा हीच ढोंगी साधूंना खतपाणी घालणारी मुख्य कारणे आहेत. लोक सत्य शोधण्याऐवजी चमत्कार, वेष आणि भीती यांच्यामागे धाव घेतात. निर्जीव दगडाच्या मूर्तीला देव मानून त्याला भोग चढवले जातात; मात्र त्या मूर्तीसमोर उभ्या असलेल्या जिवंत मानवातील चैतन्ययुक्त आत्म्यात परमेश्वर आहे, हे ओळखण्याची दृष्टी लोकांकडे उरलेली नाही.
या अंधश्रद्धेचा फायदा घेऊन अनेक ढोंगी साधू देवाच्या नावाखाली लोकांना घाबरवतात, फसवतात आणि प्रचंड संपत्ती गोळा करतात. बाबांच्या मते, जिथे सत्य हरवते, तिथे असत्य, अधर्म आणि भ्रष्टाचार आपोआप वाढतो. समाजाने जर विचार न करता केवळ परंपरेच्या नावाखाली अशा ढोंगावर विश्वास ठेवला, तर त्याचे परिणाम संपूर्ण समाजाला भोगावे लागतात.
बाबांनी ठामपणे सांगितले की, परमेश्वर पैशात नाही, दानपात्रात नाही, आणि बाह्य आडंबरातही नाही. तो केवळ सत्य आचरणात, श्रमात आणि निर्मळ अंतःकरणात टिकतो. अंधश्रद्धा वाढली की मानव विचार करणे थांबवतो, आणि तेव्हाच समाजाची फसवणूक सुरू होते. म्हणूनच बाबांचे संपूर्ण मार्गदर्शन हे अंधश्रद्धेच्या विरोधात आणि सत्य जागविण्यासाठी होते.
📜 बाबांचे उपदेश: आत्म्यातील परमेश्वर
बाबा जुमदेवजी नेहमी आपल्या मार्गदर्शनातून एकच मूलभूत सत्य अधोरेखित करतात—
परमेश्वर प्रत्येक मानवाच्या आत्म्यात वास करतो. तो बाहेर कुठे शोधण्याची गरज नाही; कारण सत्य, प्रेम आणि मर्यादेने जगणाऱ्या प्रत्येक आत्म्यात तो सदैव उपस्थित आहे.
बाबांचे ठाम मत आहे की, सत्य हेच परमेश्वराला प्रिय आहे. असत्य, फसवणूक, दिखावा किंवा आडंबर यांत परमेश्वर टिकत नाही. म्हणूनच त्यांनी गुरुपूजेपेक्षा आत्मपूजेला अधिक महत्त्व दिले. कोणत्याही व्यक्तीला, गुरूला किंवा संताला देव मानून त्याची पूजा करण्याऐवजी, स्वतःच्या आत्म्यातील परमेश्वर ओळखणे आणि त्यानुसार आचरण करणे हाच खरा धर्म आहे, असे बाबा सांगतात.
याच कारणामुळे बाबा कधीही कोणालाही आपल्या पायावर डोके ठेवू देत नाहीत. प्रत्येकाच्या आत्म्यात परमेश्वर असल्यामुळे कोणालाही स्वतःपुढे लीन होण्याची आवश्यकता नाही, हे ते स्पष्ट करतात. तसेच बाबा स्वतः कधीही भीक मागत नाहीत आणि आपल्या सेवकांनाही भीक मागू देत नाहीत. श्रम आणि स्वावलंबन हाच खरा धर्म आहे, हा उपदेश ते प्रत्यक्ष आचरणातून दाखवून देतात.
बाबांच्या मते, जो माणूस स्वतः कष्ट करून जीवन जगतो, सत्याने व्यवहार करतो आणि इतरांच्या आत्म्यातील परमेश्वर ओळखतो, तोच खरा साधक आहे. अशा जीवनपद्धतीतूनच आत्मज्ञान, आत्मप्रचिती आणि परमेश्वराची खरी ओळख होते. बाबांचे हे उपदेश केवळ शब्दांपुरते मर्यादित नसून, त्यांच्या संपूर्ण जीवनातून ते सतत प्रकट होत राहतात.
🔔 अंतिम संदेश
या घटनेनंतर सेवकांना एक अत्यंत महत्त्वाचे सत्य स्पष्टपणे उमगले—
बाह्य वेष, दाढी, जटा किंवा कफनी पाहून कोणालाही देव मानू नये. परमेश्वराची ओळख कपड्यांत, आडंबरात किंवा दिखाव्यात नसून, ती माणसाच्या आचरणात आणि जीवनपद्धतीत दिसते.
बाबांच्या मार्गदर्शनामुळे सेवकांना कळले की, जो मानव सत्याने जगतो, मर्यादेचे पालन करतो आणि प्रेमाने व्यवहार करतो, तोच खऱ्या अर्थाने अध्यात्मिक ठरतो. अध्यात्म म्हणजे समाजापासून दूर पळणे नव्हे, तर समाजात राहूनही असत्य, लोभ आणि फसवणूक यांपासून दूर राहणे होय.
या प्रसंगातून सेवकांनी आत्मपरीक्षण केले आणि बाबांच्या उपदेशाचा खरा अर्थ समजून घेतला—
परमेश्वर शोधायचा असेल, तर तो वेषात नाही; तो सत्य आचरणात आहे.
हा संदेश त्यांच्या आयुष्याला दिशा देणारा आणि खऱ्या अध्यात्माकडे नेणारा ठरला.
🌺 उपसंहार
“ढोंगी साधू” ही घटना समाजाला आरसा दाखवणारी आहे.
ती आपल्याला स्पष्टपणे सांगते की परमेश्वर ना देवळात आहे, ना वेषात आहे—
तो प्रत्येक मानवाच्या आत्म्यात आहे.
महानत्यागी बाबा जुमदेवजींच्या निर्भीड आणि सत्याधिष्ठित विचारांमुळे खरे अध्यात्म नेमके काय आहे, हे या घटनेतून स्पष्ट होते. बाह्य आडंबर, साधुपणाचा देखावा आणि देवाच्या नावावर होणारी फसवणूक यांचा त्यांनी ठाम शब्दांत निषेध केला. सत्य, श्रम, स्वावलंबन आणि आत्मज्ञान यांनाच त्यांनी अध्यात्माची खरी ओळख मानली.
ही घटना केवळ त्या काळापुरती मर्यादित नाही. आजच्या समाजातही, जिथे अंधश्रद्धा आणि ढोंग अजूनही मोठ्या प्रमाणावर दिसून येते, तिथे बाबांचे विचार अधिकच मार्गदर्शक ठरतात. प्रत्येक मानवाने आपल्या आत्म्यातील परमेश्वर ओळखून सत्य, मर्यादा आणि प्रेमाच्या मार्गावर चालावे—हा संदेश या घटनेतून ठळकपणे समोर येतो.
ही कथा केवळ एका प्रसंगाची नाही, तर समाजाला जागवणारी, विचार करायला लावणारी आणि खऱ्या अध्यात्माकडे नेणारी आहे.
संदर्भ:
या लेखातील माहिती “मानव धर्म – परिचय” या पुस्तकावर आधारित असून, परमपूज्य परमात्मा एक सेवक मंडळ, वर्धमान नगर, नागपूर यांच्या प्रकाशित साहित्यावर आधारलेली आहे.
🌸 भगवान बाबा हनुमानजी की जय 🌸
🌸 महानत्यागी बाबा जुमदेवजी की जय 🌸
🌸 परमात्मा एक 🌸
प्रतिक्रिया व्यक्त करा